Zdradzona Wojciech Dutka

Książka

Teraz mogę się przyznać – widząc w zapowiedziach „Poszukiwaną”, wstrzymałem się z czytaniem „Zdradzonej”. Chciałem poczuć ten dreszczyk emocji i dowiedzieć się, co będzie dalej. Dokładnie tak samo mam teraz, gdy myślę o trzecim tomie, bo wątki są tak pootwierane, że ciekawość zjada człowieka od środka. Drugi tom, podobnie jak pierwszy, prowadzony jest w dwóch planach czasowych, co jeszcze mocniej podkreśla dramatyzm losów rodziny Szymańskich. Plan pierwszy ma swój początek w 1941 roku, tuż po niemieckim ataku na ZSRR. Armia Hitlera wkracza na teren województwa stanisławowskiego i dociera również do Kut. Z kolei plan powojenny przenosi akcję do Nowego Jorku, Anglii i Warszawy w późnych latach 60. XX wieku. Co w tym czasie dzieje się z siostrami? Łucja, zdradzona i wydana przez własną siostrę, trafia na zesłanie w głąb stalinowskiego imperium. Niesamowity, porażający tragizmem wątek łagrów i drogi powrotnej po amnestii zbiera obfite żniwo śmierci. Jednak wędrówka do miejsc formowania się polskiej armii wlewa nadzieję w serca nawet najbardziej wymęczonych katorżniczą pracą. Spotykamy też Łucję w latach 60. – jak się okazuje, jest zakonnicą i przebywa w Stanach Zjednoczonych. Tam na jej drodze ponownie staje kuzyn Antoni Mokrzycki, który w życie sióstr wnosi tyle samo zamętu, co latem 1930 roku w Kutach. Aldona – bez wyrzutów sumienia, przeklęta przez matkę – pnie się coraz wyżej w strukturach partii bolszewickiej. Po wojnie zajmuje wysokie stanowisko partyjne w Warszawie i wydaje się wręcz nie do ruszenia. Ma córkę, która nie popiera władzy ludowej i staje do matki okoniem. Konstancja z powodu żydowskiego pochodzenia swojego męża trafia do getta. Jej matka toczy dramatyczną walkę o wyciągnięcie córki i wnuczki za drutów. Niezwykle istotną postacią staje się również jej syn, Maciej. Chłopak zostaje umieszczony w szpitalu psychiatrycznym, do czego bezpośrednio przyczynia się nie kto inny, jak ciotka Aldona. W planie powojennym ten motyw powraca jako zagadka tajemniczego mężczyzny przebywającego w warszawskim zakładzie. Wojciech Dutka jako historyk z wielką pieczołowitością kreśli realia tamtych lat, pokazując, jak mocno bulgotało w tym naszym polskim kociołku. Drobiazgowo przedstawia nasilenie działań nacjonalistycznych i przygotowania OUN-UPA do walki o wolność oraz czystość narodowościową Ukrainy. Ci, którzy nie do końca wiedzą, kim był Bandera, o którym ostatnio znowu zrobiło się głośno, znajdą tutaj jasne odpowiedzi. Zrozumieją też, dlaczego Wołyń spłynął polską krwią. Pisarz nie unika innych potwornych wydarzeń: pokazuje bezwzględną niemiecką akcję eksterminacji osób chorych psychicznie, aresztowania elit intelektualnych we Lwowie, proces tworzenia się armii Andersa w ZSRR czy piekło ludności żydowskiej w gettach. Patrząc na ten natłok faktów, można by uznać dzieło Dutki za klasyczną powieść historyczną. O nie, to coś znacznie większego. Ta książka jest przesiąknięta miłością, nienawiścią, głęboką zadumą, ale także mistycyzmem i zjawiskami nadprzyrodzonymi, które znamy już ze „Zdradzonej”. Co kluczowe, ten mistycyzm nie jest tu elementem ubarwiającym fabułę. Dla bohaterów staje się on zwiastunem nadchodzących dramatów, a zarazem jedyną opoką pozwalającą przetrwać najgorsze chwile. Walka dobra ze złem oraz rozwinięcie motywu „zmysłu udziału”, którym obdarzeni są Łucja i Maciej, to elementy, które genialnie spajają całą historię i nadają jej unikalną aurę tajemniczości. Dutka wnikliwie analizuje destrukcyjne działanie totalitarnych ideologii: socjalizmu, nazizmu i ukraińskiego nacjonalizmu. Pokazuje, jak wszczepione w podatne jednostki przejmują one kontrolę nad moralnością mas. Zasada, że cel uświęca środki, przeraża tym bardziej, że uzmysławia nam motywy działań widoczne we współczesnym świecie. Co więcej, autor dosadnie obnaża skrajne ludzkie uczucia. Zemsta, zazdrość, upokorzenie, bezsilność i strach w pełni kierują poczynaniami bohaterów, a w nas budzą refleksję nad granicami ludzkiej wytrzymałości psychicznej i fizycznej. Wywołują chęć oceny, ale czy możemy oceniać ludzi, nie będąc w ich skórze? Ponownie muszę przyznać, że to Wojciech Dutka w swojej najlepszej formie. Pisze niezwykle sugestywnie i mimo ogromu informacji prowadzi nas przez meandry przeszłości niczym wytrawny przewodnik po katakumbach. Co najważniejsze, nie unika trudnych tematów i nie wybiela historii. Nie pudruje ran, które narastały przez pokolenia, a z których często nie zdajemy sobie sprawy. Czasem przecież niewiele trzeba, by znowu zapłonęły dawne zaszłości między Polską a Ukrainą – co pokazały choćby niedawne dyskusje wokół odebrania prezydentowi Ukrainy najwyższego polskiego odznaczenia. Książka jest zarazem literacką ucztą i bolesną, cenną lekcją historii. Zachwyca, czaruje i całkowicie kradnie czytelnicze serce, oferując niepowtarzalny klimat. Pozostawia nas z mnóstwem przemyśleń i budzi ogromną niecierpliwość w oczekiwaniu na trzeci, finałowy tom serii. Będzie się działo…