Koszyk 0

Wspomnienia ocalałych... ważna jest pamięć

Wołyń - ziemia obiecana, która stała się ziemią piekielną w wyniku okupacji sowieckiej i niemieckiej oraz ukraińskich rzezi - jest wciąż żywy we wspomnieniach i pamięci ocalałych dawnych mieszkańców. Ich relacje, zgromadzone przez Marka A. Koprowskiego, opublikowało w dwóch tomach "Wołyń. Wspomnienia ocalałych" Wydawnictwo Replika. Relacje przywołują czas sprzed II wojny światowej, będąc zapisem nieistniejącego już świata, oraz opowiadają o wojennej gehennie Polaków. Historie snute przez świadków dramatycznych wydarzeń budzą ogromne emocje. Czas staje w miejscu. Oby nie powrócił.

O autorze Wołyń. Wspomnienia ocalałych

Marek A. Koprowski jest dziennikarzem, pisarzem oraz historykiem zajmującym się losami Polaków na Wschodzie. Plonem jego wypraw i poszukiwań jest wiele książek. Za serię Wołyń. Epopeja polskich losów 1939–2013 otrzymał Nagrodę im. Oskara Haleckiego w kategorii „Najlepsza książka popularnonaukowa poświęcona historii Polski w XX wieku”. Jest też laureatem nagrody „Polcul – Jerzy Bonicki Fundation” za działalność na rzecz utrzymania kultury polskiej na Wschodzie. Zapraszamy do przeczytania fragmentu z drugiego tomu Wołyń. Wspomnienia ocalałych.

W cieniu ukraińskich noży

Irena Sandecka została Wołynianką przez przypadek. Uro­dziła się bowiem w Humaniu w 1912 r., tuż przed wybu­chem I wojny światowej, gdy Ukraina należała jeszcze do car­skiej Rosji, w której panował batiuszka Mikołaj II. W jej domu panowała zawsze polska i patriotyczna atmosfera. Jej matka była nauczycielką w Szkole Polskiej w Humaniu, której dy­rektorem był dr Marek Piekarski, polonista, późniejszy wizy­tator odrodzonego Liceum Krzemienieckiego im. Czackiego w Krzemieńcu. (…)

W białokrynickiej szkole Irena Sandecka pracowała aż do wybu­chu wojny niemiecko-sowieckiej. Wtedy od razu w Krzemieńcu i okolicy zapanowały nowe porządki. Niemcy forowali Ukraiń­ców, którzy pozwalniali Polaków ze wszystkich funkcji. Nowo mianowany ukraiński dyrektor szkoły w Białokrynicy od ręki zwolnił Irenę Sandecką. Usunięta z pracy przez Ukraińców Irena Sandecka i tak miała dużo szczęścia. Miejscowi Ukraińcy przy­gotowali bowiem listy proskrypcyjne dla Niemców, zawierające nazwiska Polaków, którzy ich zdaniem powinni zostać zlikwi­dowani. Chcieli po prostu wyeliminować najbardziej aktywnych i odgrywających rolę przywódców polskiej społeczności — Po­laków, których cudem nie dotknęły jeszcze sowieckie represje. (…)

Nadchodzące dni i miesiące nie były jednak dla Krzemieńca „tęczowe”. Nad jego niebem dominował kolor czerwieni. Łuny zbliżały się do granic miasta, a do pochówku przywożono oka­leczone zwłoki. W całym powiecie krzemienieckim spalono 53 folwarki, w tym wszystkie należące do Liceum Krzemienieckie­go. Ukraińcy starali się do końca zniszczyć wszystkie ośrodki, w których bronili się Polacy, dokonując przy tym niewyobrażal­nych zbrodni. W Szpikłosach, ukraińskiej wsi, Ukraińcy w zwy­rodniały sposób wymordowali kilkanaście rodzin polskich, paląc ich gospodarstwa. Dzieci polskie nosili ponabijane na widłach. Zbrodni tej nie dokonali przybysze z zewnątrz, lecz miejscowi Ukraińcy, łasi na majątek polskich sąsiadów. Wzburzyła ona na­wet Niemców, którzy w odwecie spacyfikowali ukraińską część wsi, paląc ją doszczętnie… (…)

Według sprawozdania ks. Józefa Kuczyńskiego, proboszcza parafii Dederkały Wielkie, w której zorganizował on polską sa­moobronę, morderstwa w powiecie krzemienieckim „cechował wszędzie nieopisany sadyzm. Małe dzieci z ustami przecięty­mi od ucha do ucha i napisem Polska od morza do morza. Kobiety wbijane na pal, mężczyźni rozrywani końmi. Obcinanie kolejno wszystkich członków przed zadaniem śmierci”. Ludność polska chroniła się przed nożami Ukraińców nie tylko w Krzemieńcu, ale również w Wiśniowcu, Dederkałach i Rybczy. (…) Z czasem Krzemieniec przekształcił się w oblężoną twierdzę, z której wyjechać można było tylko w asyście niemieckiego konwoju. Wielkim wstrząsem dla wszystkich Polaków, którzy schronili się w Krzemieńcu, było wymordowanie 20 lutego 1944 r. ich rodaków, którzy ukryli się w klasztorze karmelitów w Wiśniowcu. UPA zaatakowała ich natychmiast, jak tylko mia­steczko opuścił węgierski garnizon. Rzeź Polaków — starców, kobiet i dzieci — trwała kilka godzin. (…)

Od czasu jak w lutym 1943 r. do lasu uciekła ukraińska policja, mordy ludności polskiej się nasiliły. W okolicach Krzemieńca zamordowano co najmniej sto osób. Ofiarą bandytów padł m.in. instruktor rolny Stański, które­go znaleziono bez głowy, siedmiu fornali zamęczono w piw­nicy w Szpikołosach. W Antonowcach zarżnięto leśniczego, buchaltera, nauczyciela z żoną. W majątku Tetylkowce zabito zarządcę majątku L. Czepielewskiego, jego rodziców i brata Tadeusza. W Bereżcach spalono dom landwirta, gdzie spłonęli żywcem landwirt i pięciu Niemców oraz dwie Polki, kuchar­ka i pokojówka. Z płonącego domu wypuszczono tylko fur­mana Ukraińca. W Szumsku wymordowano cztery polskie rodziny. Tuż przed Świętami Wielkanocnymi w Zaborowie, w ciągu nocy wyrżnięto 32 osoby. Od tego momentu zaczę­ły się masowe mordy we wsiach mieszanych ukraińsko-pol­skich. W żadnej z nich nie pozostał żaden Polak. Ci, którzy nie schronili się w większych ośrodkach, zostali wyrżnięci. Ich dobytek zrabowano, a zabudowania spalono. Po depo­lonizacji wsi mieszanych ukraińskie bandy zaczęły napadać na wsie czysto polskie, takie jak Stara Huta czy Kąty. W tych ostatnich polska samoobrona stawiła Ukraińcom opór, odpie­rając atak. Na pomoc przybyła niemiecka żandarmeria, pod osłoną której wieś została uformowana w konwój i odprowa­dzona do Krzemieńca. Końcówkę tego konwoju, liczącą około 30 furmanek, Ukraińcom udało się jednak odciąć i wymordo­wać. W tym samym czasie wymordowano wieś Mikołajów­ka, podobnie jak wszystkie okoliczne chutory. W maju 1943 r. 33 bandy ukraińskie zaczęły posuwać się pod sam Krzemieniec, mordując na przedmieściach rodzinę Żółkiewskich, składają­cą się z sześciu osób, i na Kornijkach trzyosobową rodzinę Skaza. Z relacji uciekinierów, którzy chronili się w Krzemień­cu, wiedzieliśmy, że oprawcy mordując Polaków wykazali się ogromnym okrucieństwem. Obcinali ofiarom uszy, nosy i inne członki. Wrzucali też ludzi do własnych płonących za­gród. Od opowiadań uciekinierów włosy jeżyły się nam na głowie… (…)

— Moje wypowiedzi mówiące, że banderowcy to nie żadni bohaterowie, tylko mordercy i najzwyczajniejsi zbrodniarze, którym nie należy podawać ręki, były nie w smak — podkre­śla Irena Sandecka. — Tym bardziej, że odwiedzało mnie co­raz więcej wycieczek z Polski, którym bez ogródek mówiłam co i jak. Pokazywałam im też całą bibliotekę, złożoną z ksią­żek traktujących o zbrodniach popełnionych przez Ukraiń­ców na Polakach w czasie II wojny światowej, nadesłanych mi przez rozmaitych znajomych i historyków, którzy m.in. mnie odwiedzali przy okazji prac badawczych i korzystali z moich relacji. Zachęcałam, by w Polsce po nie sięgnęli i nie dali sobie robić wody z mózgu.

Fragment opublikowano dzięki uprzejmości wydawnictwa Replika.

Magda, miłość i rak. Magdalena Prokopowicz. O życiu, śmierci... i o nadziei 1 Magda, miłość i rak. Magdalena Prokopowicz. O życiu, śmierci... Alina Mrowińska
33,76 39,90
Rabat 15% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Ostatni lot 1 Ostatni lot Mieczysław Wyszkowski
23,95 28,00
Rabat 14% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Pamiętnik Paryski 1918-1919. Część 2.  Kroniki polskie. tom 20 Wyprzedaż 1 Pamiętnik Paryski 1918-1919. Część 2. Kroniki polskie. tom 20 Eugeniusz Romer
4,90 19,99
Rabat 75% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Hardcore zen 1 Hardcore zen Brad Warner
25,94 30,00
Rabat 14% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Dwa kroki do masowego grobu 1 Dwa kroki do masowego grobu Kurt F. Lange
18,73 21,90
Rabat 14% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
312. Smoleńska Dywizja Piechoty w walkach o Starołękę 1 312. Smoleńska Dywizja Piechoty w walkach o Starołękę Aleksander Krajnow Herman Chłopin
15,31 17,90
Rabat 14% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Moja służba w grupie bojowej Lenzer 1 Moja służba w grupie bojowej Lenzer Fritz Elsasser
17,01
Rabat 5% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Kapelusz na wodzie. Gawędy o księdzu Tischnerze 1 Kapelusz na wodzie. Gawędy o księdzu Tischnerze Wojciech Bonowicz
29,53 34,90
Rabat 15% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Moje wzloty i upadki. Autobiogarfia z psychologią w tle Wyprzedaż 1 Moje wzloty i upadki. Autobiogarfia z psychologią w tle Józef Kozielecki
6,35 29,90
Rabat 79% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Którędy do medycyny? 1 Którędy do medycyny? Jerzy Woy-Wojciechowski
33,36 39,00
Rabat 14% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Moje Podole 1930-1945 1 Moje Podole 1930-1945 Jerzy Beski
15,06 17,60
Rabat 14% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Starorzecza 1 Starorzecza Antoni Kroh
41,91 49,00
Rabat 14% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Zaporczycy. Relacje. Tom 1 1 Zaporczycy. Relacje. Tom 1
23,10 27,00
Rabat 14% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Środowisko naturalne Korzenie Wyprzedaż 1 Środowisko naturalne Korzenie Władysław Bartoszewski
27,92 34,90
Rabat 20% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Dieta (nie)życia 1 Dieta (nie)życia Karolina Otwinowska Agnieszka Mazur
27,21 29,90
Rabat 9% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Szkice piórkiem 1 Szkice piórkiem Andrzej Bobkowski
59,25 79,00
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Pan raczy żartować, panie Feynman! Przypadki ciekawego człowieka 1 Pan raczy żartować, panie Feynman! Przypadki ciekawego człow... Richard Feynman
32,30 34,00
Rabat 5% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Ślady zbrodni Wyprzedaż 1 Ślady zbrodni Richard A. Grzybowski Piotr Litka
19,95 39,90
Rabat 50% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Etat w chmurach. Dziennik pokładowy Stewardesy 1 Etat w chmurach. Dziennik pokładowy Stewardesy Teresa Grzywocz
25,58 29,90
Rabat 14% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Iceman. Historia mordercy 1 Iceman. Historia mordercy Anthony Bruno
27,68 36,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Przetrwałam życie ofiary Josefa Mengele 1 Przetrwałam życie ofiary Josefa Mengele Ewa Mozes-Kor Lisa Rojany- Buccieri
24,00 32,00
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Ja, Ozzy. Autobiografia 1 Ja, Ozzy. Autobiografia Ozzy Osbourne Chris Ayres
37,43 49,90
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Niebo istnieje... Naprawdę! Niesamowita historia małego chłopca o wyprawie do nieba i z powrotem 1 Niebo istnieje... Naprawdę! Niesamowita historia małego chło... Todd Burpo Lynn Vincent
18,68 24,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Życie to podróż, to ocean. Z Julią Hartwig rozmawia Artur Cieślar 1 Życie to podróż, to ocean. Z Julią Hartwig rozmawia Artur Ci... Artur Cieślar
22,43 29,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Dom pełen smaku. Kulinarna autobiografia zwyciężczyni pierwszej edycji programu MasterChef Wyprzedaż 1 Dom pełen smaku. Kulinarna autobiografia zwyciężczyni pierws... Basia Ritz
34,93 49,90
Rabat 30% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Dziennik 1 Dziennik Anne Frank
29,85 34,90
Rabat 14% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Wyznania spod szubienicy. Autobiografia Rudolfa Hossa komendanta KL Auschwitz 1 Wyznania spod szubienicy. Autobiografia Rudolfa Hossa komend... Rudolf Hoss
24,68 32,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!