Koszyk 0

Opowieść o wspaniałej tancerce i niezwykłej kobiecie

20 maja, podczas Warszawskich Targów Książki odbyła się premiera ,,Bogini tańca", najnowszej powieści Ewy Stachniak, autorki m.in. bestsellerowej ,,Katarzyny Wielkiej. Gra o władzę". Na kartach książki Bronisława Niżyńska ożywa jako wybitna artystka, a równocześnie kobieta z krwi i kości. Fascynująca opowieść o niezwykłej kobiecie, czasach, środowiskach artystycznych, niezwykłych artystach. Rarytas!

Wywiad z Ewą Stachniak
Odwiedziła Pani Polskę z okazji premiery (20 maja) najnowszej powieści ,,Bogini tańca". Nie wszyscy czytelnicy Pani książek, z którymi spotkała się Pani podczas Warszawskich Targów Książki, mają zapewne świadomość, że od lat mieszka Pani w Kanadzie. Jakie wiatry rzuciły Panią za ocean?

Historyczne zawirowania. Doktoranckie studia na Uniwersytecie McGill w Montrealu przerwane ogłoszeniem w Polsce stanu wojennego. Kanada przyjęła wtedy Polaków z otwartymi rękami, a ja Kanadę z wdzięcznością.

Pani pierwsza książka ,,Neccesary Lies" (w polskim przekładzie ,,Konieczne kłamstwa"), uznana za najlepszy debiut powieściowy Kanady 2000 r., opowiada historię emigrantki znad Odry. Co skłoniło Panią do poruszenia tego tematu?

Pytanie jakie często stawia się przyjezdnym, to: ,,Skąd jesteś? Co ze sobą przywozisz?". W pierwszych latach mojej kanadyjskiej emigracji odpowiadałam: Jestem z Wrocławia. Z Ziem Odzyskanych, ziem które Stalin przekazał Polsce jako rekompensatę utraconych Kresów. Opowiadałam o zniszczonym Breslau i odradzającym się Wrocławiu, o gruzach, które widziałam z okien naszego poniemieckiego wrocławskiego domu. Opowiadałam o powojennej migracji, o tym że nowo upieczeni wrocławianie nosili w sercu pozostawione gdzieś domy, groby najbliższych. Moi słuchacze zadawali coraz więcej pytań, opowieści rozrastały się. Poznałam Niemkę z Breslau, która emigranckim trafem losu była moją kanadyjską sąsiadką. W jej opowieściach zobaczyłam ten inny, niemiecki Wrocław, kwitnące, piękne miasto nad Odrą. Słuchałam historii jej ucieczki w styczniu 1945 roku. ,,Konieczne kłamstwa" wyrosły z tych kanadyjskich pytań i rozmów.

Powieść ta, jak i następne w Pani dorobku, ukazują się w języku angielskim. Co jest powodem takiej decyzji?

Piszę w Kanadzie dla czytelników nie koniecznie polskich. Poruszam polskie wątki, ale ich znaczenie i rezonans są uniwersalne. Szukam tych uniwersalnych znaczeń w języku kraju, w którym mieszkam. Przed wyjazdem do Kanady nie byłam pisarką, nie miałam za sobą pisanych po polsku powieści. Nie musiałam wybierać.

W kolejnych książkach, ,,Ogród Afrodyty", ,,Dysonans" ,,Katarzyna Wielka. Gra o władzę", ,,Cesarzowa nocy. Historia Katarzyny Wielkiej" sięga Pani w przeszłość. Zainteresowała Panią XVIII-wieczna Europa i Polska, czy też zainspirowały losy tytułowych bohaterek?

Moje bohaterki zawsze są emigrantkami, przystosowują się do nowych kulturowych kodów, szukają dla siebie miejsca w nowym świecie. Szukam inspiracji w historii Europy Wschodniej, bo to region, który w anglojęzycznym świecie jest nadal mało znany. Wiek XVIII szczególnie mi pasuje, bo to Oświecenie, początki naukowej interpretacji świata, rewolucje społeczne, słowem początek rzeczywistości nam współczesnej. Osiemnastowieczne kobiety bliższe są nam psychiką od kobiet romantyzmu. Stoją pewniej na ziemi.

Opisuje Pani świat z punktu widzenia kobiet. Silnych, podążających własną drogą, wykraczających poza schematy epoki... Czy ten aspekt wydaje się Pani w nich najbardziej interesujący?

Interesujący i inspirujący. Widzę w tych kobietach pokolenie mojej babci i mamy, kobiet które mnie wychowały. Przeżyły dwie wojny światowe, rewolucje, okupację, polityczne represje, i komunistyczną codzienność, których przetrwanie wymagało wielkiej siły, odwagi i zaradności. Wychodziły poza schematy epoki, czasami dlatego, że nie miały innego wyjścia, ale także dlatego, że nie godziły się na ograniczenia, jakie chciała im narzucić historia czy kody kulturowe. Musiały być dzielne, by przeżyć, wychować dzieci i wnuki, znaleźć dla siebie sens życia. Szukam w historii przykładów takiej kobiecości.

Bohaterką i jednocześnie narratorką najnowszej Pani powieści ,,Bogini tańca"jest tancerka i choreograf Bronisława Niżyńska. Polski tytuł przywodzi na myśl osobę Wacława Niżyńskiego, Boga Tańca, jak o nim mówiono. Angielski „The Chosen Maiden” inaczej stawia akcent. Wybrana?

Angielski tytuł nawiązuje do roli w ,,Święcie wiosny", balecie do muzyki Strawińskiego, w choreografii Wacława Niżyńskiego. Wacław stworzył rolę Wybranej, dziewczyny która poświęca się, by zapewnić odnowę życia, specjalnie dla siostry, wykorzystując jej wielki talent, jej niezwykłą ekspresję ruchów. Bronisława na premierze ,,Święta wiosny", tej wymarzonej dla siebie roli, niestety nie zatańczyła. Los wybrał ją do innych zadań.
Tytuł polski, natomiast, nawiązuje do jednego z ważnych motywów powieści, relacji między Bronisławą i Wacławem. On - genialny starszy brat, Bóg tańca, ona - młodsza siostra, utalentowana, ambitna, która choć wyrastała w jego cieniu, znalazła sposób, by mu dorównać.Oba tytuły podkreślają wątki ważne w powieściowym świecie ,,Bogini tańca".

Co Panią skłoniło do zajęcia się osobą Bronisławy?

Po napisaniu dwóch powieści o Katarzynie chciałam przyjrzeć się końcowi carskiej Rosji. Szukałam inspiracji wśród jej potomków, ale nie znalazłam tam dla siebie tematu. Wtedy przypomniałam sobie scenę z ,,Katarzyny Wielkiej. Gra o władzę", w której baletmistrz z Wiednia uczy tańca syna Katarzyny, przyszłego cara Pawła. Postanowiłam przyjrzeć się carskim artystom baletu i wtedy otworzył się przede mną nowy świat. Wacław Niżyński był w tym świecie błyszczącą gwiazdą. Ale to nie wszystko. Dowiedziałam się wtedy, że miał młodszą siostrę. Kupiłam jej ,,Wspomnienia" i już po przeczytaniu kilku pierwszych kartek wiedziałam, że znalazłam moją bohaterkę.

Praca nad książką była wymagająca od strony źródłowej? W powieści pojawia się Rosja carska przełomu wieków, wojny światowe, Petersburg, Paryż, Warszawa, Buenos Aires, Los Angeles, Siergiej Diagilew, Anna Pawłowa, Jean Cocteau, Marcel Proust... epoki, miejsca, osobowości artystyczne.

Bardzo wymagająca.

Zachowały się archiwa Bronisławy Niżyńskiej: dwieście pudeł zdeponowanych w Bibliotece Amerykańskiego Kongresu w Waszyngtonie. Znalazłam tam skarby: pamiętniki z różnych okresów jej życia, listy, zdjęcia, osobiste drobiazgi, które każdemu życiu towarzyszą: paszporty, dowody osobiste, bilety, hotelowe rachunki. Bronisława zapisywała rozmowy z Wacławem, Diagilewem, Szalapinem. Znalazłam dziecięce rysunki Iriny i Lewuszki, córki i syna Bronislawy, ślady ich zabaw. Dużo czasu zabrało mi przejrzenie tych archiwalnych dokumentów, a po nich przyszła kolej na poznanie historii baletu i biografii artystów tego okresu, na rozmowy z tancerzami, podróże w miejsca, które w powieści odgrywają ważną rolę.

Nie tylko talent wyznaczył los Bronisławy. Urodziła się bowiem...

Była córką tancerzy. Polskich tancerzy, którzy przyjechali do Rosji z Warszawy. Latami tańczyli na prowincjonalnych scenach Rosji. To oni zauważyli talent Wacława i Bronisławy. Byli ich pierwszymi nauczycielami, dbali o ich rozwój, chronili.. Zadbali także o ich edukację. Od wczesnego dzieciństwa przygotowywali syna i córkę do trudnych egzaminów wstępnych do Carskiej Szkoły Baletowej w Petersburgu. Gdyby nie rodzice, ich droga do tańca byłaby o wiele trudniejsza.

Niezwykła więź, braterska i artystyczna, łączyła Bronisławę z bratem Wacławem. Temu wątkowi poświęca Pani wiele uwagi...

Byli kochającym się rodzeństwem. Od dziecka doskonale się rozumieli. Mieli podobne marzenia, pasje. Wacław był dla siostry najpierw mentorem, a potem partnerem. Zawsze podkreślała, jak wiele się od niego nauczyła, jak bardzo ją dopingował. Bronisława była dla brata tancerką, która jako jedyna potrafiła idealnie interpretować jego wizje. Nikt nie mógł zatańczyć Wybranej tak jak ona. Bronisława powiedziała kiedyś: ,,Jesteśmy połówkami tej samej całości". Choroba Wacława była dla niej olbrzymim ciosem. Bólem, który nigdy jej nie opuścił.

Wacław Niżyński funkcjonuje w powszechnej świadomości jako wielki tancerz, którego los naznaczył chorobą psychiczną. O Bronisławie mało kto wie nawet tyle, poza światem baletu oczywiście. Jakie były jej największe osiągnięcia?

Była tancerką w Baletach Rosyjskich Diagilewa, jednego z najlepszych i najsławniejszych zespołów tanecznych dwudziestego wieku. Tańczyła tam główne role: Baleriny w Pietruszce, Nimfy w Popołudniu Fauna. W historii baletu zapisała się jako choreografka. W rewolucyjnej Rosji stworzyła awangardowe balety, które wyprzedziły osiągnięcia artystów jej pokolenia. Była jedną z pierwszych kobiet zatrudnionych na pozycji choreografa, i to w Baletach Rosyjskich Diagilewa. ,,Wesele" do muzyki Strawińskiego wystawione w 1923 roku w Paryżu, to jeden z przykładów jej osiągnięć z tego okresu. Współpracowała z wielkimi artystami: Coco Chanel projektowała do jej baletu kostiumy, Ravel napisał na jej zamówienie swoje słynne Bolero. Zdobywała złote medale na światowych festiwalach, była doskonała nauczycielką, zainspirowała kilka pokoleń artystów.

Bronisława poświęciła się sztuce. Jak układało się jej życie prywatne?

Miała dwóch mężów. Pierwsze małżeństwo nie udało się, drugie było szczęśliwe. Przeżyła wielką miłość do wielkiego artysty operowego Fiodora Szalapina, miłość wprawdzie platoniczną, lecz przez to bardziej ważną, bo wykorzystaną jako inspiracja do jej twórczości. Życie nie oszczędziło jej trudności i osobistych tragedii. Musiała zmierzyć się z chorobą i śmiercią najbliższych.

Czy możemy powiedzieć, że była kobietą spełnioną?

Tak. Mimo przeszkód, wojen, rewolucji, osobistych tragedii stworzyła arcydzieła baletu. Była inspiracją dla tancerzy w zespołach, którymi kierowała. Była ukochaną nauczycielką, taką o której się nie zapomina. Zmarła w wieku 82 lat, w Kalifornii, nagle, pracując do ostatniej chwili.

Czy Bronisława - podobnie jak Wacław - czuła się związana z Polską?

Pamiętajmy, że do końca pierwszej wojny światowej Polska była pod zaborami. Rodzice Wacława i Bronisławy urodzili się w rosyjskiej Warszawie. Eleanora Bereda i Tomasz Niżyński pojechali do Rosji ,,za chlebem". W domu Niżyńskich przechowywano pamięć powstania styczniowego, w którym rodzina Tomasza brała czynny udział.

Dla Wacława i Bronisławy Polska to przede wszystkim język i kultura. W domu mówiło się po polsku. Chodzili do rosyjskich szkół, ale mama uczyła ich pisać i czytać po polsku - jak dobrze mogą świadczyć zachowane w archiwach listy, które Bronisława pisała do matki w 1928 roku z Argentyny, gdzie przez rok pracowała jako choreografka. Pisała bogatą i poprawną polszczyzną.
W 1891 roku Państwo Niżyńscy przywieźli dzieci do Warszawy i ochrzcili w kościele Św. Krzyża na Krakowskim Przedmieściu. Dziś jest tam tablica upamiętniająca ,,wybitnych polskich artystów baletu". Bronisława miała polski paszport, miała też polski epizod w swojej karierze, bo w latach 1937-8 była baletmistrzem i choreografem w Teatrze Wielkim w Warszawie. Dzięki niej Polski Balet Reprezentacyjny odniósł wielkie sukcesy.

W jaki sposób ta postać Panią wzbogaciła?

Praca nad "Boginią tańca" dała mi szansę poznać i zrozumieć niezwykłą kobietę, jej pasje, jej sztukę, jej trudne lecz także fascynujące losy. Dzięki Bronisławie rozumiem balet, potrafię go docenić i ocenić. To wielka przyjemność. Zaprzyjaźniłam się z tancerzami, choreografami, towarzyszyłam im w pracy, uczyłam się patrzeć na świat ich oczami.

Czy pracuje już Pani nad kolejną powieścią o niezwykłej kobiecie?

Tym razem mam ochotę na powieść w której bohaterką będzie osobą fikcyjną, osadzoną w historycznym kontekście, ale nie do tego stopnia że muszę konstruować fabułę powieści w oparciu o fakty historyczne. Postacie historyczne będą tłem, resztę zostawię wyobraźni.

Kanadyjska literatura w Polsce jest mało znana. Wydawane są książki Lucy Maud Montgomery, Yann Martel, Margaret Atwood, Ann-Marie MacDonald, Alice Munro. Na jakiego prozaika warto zwrócić jeszcze uwagę?

Polecam Madeleine Thien, Kanadyjkę chińskiego pochodzenia, która napisała doskonała powieść o Chinach lat rewolucji i przemian ostatnich lat,"Do Not Say We Have Nothing." (Nie mów że nie mamy nic.) Warto zwrócić uwagę na pisząca po francusku Kim Thui, Kanadyjkę pochodzenia wietnamskiego, której poetycką powieść "Ru" niezwykle cenię.

Dziękuję za literacką ucztę.

Rozmawiała Magda Kaczyńska dzięki uprzejmości Wydawnictwa Znak

Kula i krzyż (CD) 1 Kula i krzyż (CD) Gilbert Keith Chesterton
23,72 29,00
Rabat 18% Dostępny Wysyłamy w 4-6dni
Jedz módl się kochaj (CD) 1 Jedz módl się kochaj (CD) Elizabeth Gilbert
24,45 29,90
Rabat 18% Dostępny Wysyłamy w 4-6dni
Pieśń łuków. Azincourt (CD MP3) 1 Pieśń łuków. Azincourt (CD MP3) Bernard Cornwell
32,63 39,90
Rabat 18% Dostępny Wysyłamy w 4-6dni
Paryż, mój słodki 1 Paryż, mój słodki Amy Thomas
28,87 34,90
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Chłopiec w pasiastej piżamie 1 Chłopiec w pasiastej piżamie John Boyne
24,73 29,90
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 4-6dni
Bracia Sisters (CD) 1 Bracia Sisters (CD) Patrick DeWitt
28,54 34,90
Rabat 18% Dostępny Wysyłamy w 4-6dni
Z zimną krwią 1 Z zimną krwią Truman Capote
37,14 44,90
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
I popłynie krew 1 I popłynie krew Snorri Kristjansson
28,87 34,90
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Pod osłoną nocy 1 Pod osłoną nocy Sarah Waters
35,57 43,00
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Rodzina Borgiów 1 Rodzina Borgiów Mario Puzo
28,04 33,90
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Pokuta 1 Pokuta Ian McEwan
27,21 32,90
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Muskając aksamit 1 Muskając aksamit Sarah Waters
34,74 42,00
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Niebanalna więź 1 Niebanalna więź Sarah Waters
34,74 42,00
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Melodia dalej brzmi 1 Melodia dalej brzmi Mary Higgins Clark
27,30 33,00
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Wespazjan - Wespazjan. Władcy Rzymu 1 Wespazjan - Wespazjan. Władcy Rzymu Robert Fabbri
37,14 44,90
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Labirynt duchów 1 Labirynt duchów Carlos Ruiz Zafon
52,16 54,90
Rabat 5% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Ukryty 1 Ukryty Cathy Glass
26,24 34,99
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 4-6dni
Mistrz i Małgorzata 1 Mistrz i Małgorzata Michaił Bułhakow
37,91 39,90
Rabat 5% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Kobiety 1 Kobiety Charles Bukowski
25,50 34,00
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
The Last of the Mohicans. Ostatni Mohikanin 1 The Last of the Mohicans. Ostatni Mohikanin James Cooper
13,97 14,70
Rabat 5% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Wilk stepowy 1 Wilk stepowy Hermann Hesse
31,35 33,00
Rabat 5% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Dół 1 Dół Andriej Płatonow
29,93 39,90
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Dziedzictwo rodu Poldarków. Fala gniewu 1 Dziedzictwo rodu Poldarków. Fala gniewu Winston Graham
28,94 34,99
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 4-6dni
Dwór 1 Dwór Isaac Bashevis Singer
33,68 44,90
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 4-6dni
Byłam służącą w arabskich pałacach 1 Byłam służącą w arabskich pałacach Laila Shukri
33,25 35,00
Rabat 5% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Terror 1 Terror Ferdinand von Schirach
28,94 34,99
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 4-6dni
Paryska żona 1 Paryska żona Paula McLain
35,06 36,90
Rabat 5% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Urodzeni, by żyć 1 Urodzeni, by żyć Wendy Holden
32,26 39,00
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 4-6dni