Koszyk 0

Literatura iberoamerykańska – lek na bolączki współczesności

Nie trzeba dzisiaj uchodzić za wybitnego znawcę literatury światowej, aby łatwo kojarzyć takie nazwiska, jak Marquez, Borges, Carpentier czy Vargas Llosa. Wszyscy to klasycy literatury iberoamerykańskiej i choć wielki boom na tę gałąź twórczości już przeminął, ich dzieła są ciągle żywe i kolejnym pokoleniom przybliżają egzotyczny świat Ameryki Łacińskiej.

W Polsce to początek lat 70. przyniósł ogromną popularność pisarzy wywodzących się z krajów Ameryki Południowej i Środkowej wraz z Meksykiem, tworzących w języku hiszpańskim i portugalskim. Literatura ta ma swą odległą tradycję, wywodzącą się jeszcze z czasów kolonialnych XVI wieku. I właśnie owo połączenie lokalności z wkładem kulturowym przybyszów z Europy stanowi podstawę jej rozwoju. Typową cechą – i stanowiącą o dużej wartości literatury iberoamerykańskiej – jest jej różnorodność kulturowa i etniczna. W większości utworów zostaje się niemalże wchłoniętym i wrzuconym w odrębny region historyczny z całym jego zapleczem kulturowym, tak bardzo „magicznym” dla większości czytelników na Starym Kontynencie. Gdy to wszystko zostaje nam podane w niebanalny sposób, zaprawione oryginalnym stylem, poruszając przy tym istotne problemy – często uniwersalne, bliskie ludziom z całego świata – otrzymujemy dzieła stawiane, również przez znawców literatury, na najwyższej półce.

Marquez i „ciągłe zadziwianie”

„Ciągłe zadziwianie” – tak niektórzy krytycy nazywają realizm magiczny, nurt, który szczególnie jest utożsamiany z literaturą iberoamerykańską. Jego najwybitniejszym przedstawicielem jest Gabriel Garcia Marquez, pisarz kolumbijski, będący jednocześnie chyba najpopularniejszym twórcą wywodzącym się z południowoamerykańskiego kontynentu – nazywany bywa nawet „Homerem Ameryki Łacińskiej”. Z pewnością niewielu artystów tworzących tak zwaną sztukę wysoką, zyskuje sobie rozpoznawalność również w kulturze masowej.

Zatem w jaki sposób Marquez „zadziwił” czytelników? Warto odpowiedzieć na to pytanie, przyglądając się bliżej najbardziej znanej jego powieści – Sto lat samotności. To właśnie w tej historii o Macondo – mieście leżącym „gdzieś na Karaibach” przenikają się wzajemnie przestrzeń realistyczna i magiczna. Dzieje się to na wszelkich płaszczyznach – miejsca akcji, konstrukcji bohaterów i wreszcie sposobu opowiadania przez autora o dziejach rodziny Buendia.

Patrząc na samą fabułę, można by tę książkę uznać za baśniową historię mówiącą o pokoleniach rodziny Buendia i osady, która rozrosła się do rozmiarów miasta. W Macondo mają miejsce zjawiska wymykające się prawom logiki, fizyki i wszelkich innych nauk ścisłych. O ile rozmowy z duchami, czy latające dywany można uznać za konwencjonalne rozwiązania „magicznego” pisarstwa, to już epidemie bezsenności i zaniku pamięci są niezwykle ciekawym przekształceniem biblijnych plag, przeniesionych w świat Karaibów. Na ową magię nakładają się jednak zdarzenia, których źródło można dostrzec w świecie realnym. Macondo doświadcza konkwisty, sprowadzenia chrześcijaństwa, ekonomia i handel przekształcają je w miasto, dookoła toczą się wojny i rewolty. W tej powieści Marquez ujął dzieje Ameryki Łacińskiej – zespalając to, co miejscowe z tym, co przyszło z Europy. Ta wielopoziomowa konstrukcja powieści daje możliwości wielu odczytań. Nawet bez znajomości historii tamtego regionu i aluzji politycznych, opowieść snuta przez autora jest prawdziwą ucztą dla wyobraźni. Pokazuje, jak w zmieniającym się świecie, pełnym nagłych, nieprzewidzianych zdarzeń, człowiek może być samotny, czując, że czegoś mu brakuje, tak samo, jak samotne może być całe miasto, a nawet cała Ameryka Łacińska... Nieprzypadkowo, gdy w 1982 roku Marquez odbierał Nagrodę Nobla, nadał swemu przemówieniu tytuł: Samotność Ameryki Łacińskiej.

Cortazar – czytelnik, czyli autor

Gdy pisarz jest nowatorem w jakimś aspekcie swej twórczości, to zazwyczaj skazuje się na ograniczony odbiór. Odstraszać może wówczas przeciętnego czytelnika styl, konstrukcja utworu, mało „atrakcyjna” fabuła, skomplikowane przesłanie filozoficzne... I tutaj mamy kolejny fenomen z Ameryki Południowej, a konkretnie z Argentyny. Julio Cortazar stworzył powieść, która spełnia praktycznie wszystkie warunki, aby odstraszać i być znaną raczej ze słyszenia, niż faktycznie czytaną. Grę w klasy – bo o tej książce mowa, ominął los innych swego czasu nowatorskich dzieł, jak chociażby Ulissesa Joycea, czy W poszukiwaniu straconego czasu Prousta i stała się jednocześnie wybitnym dziełem awangardowym oraz powieścią czytaną nie tylko przez fachowców.

Gra w klasy zaskakuje już samą konstrukcją. Autor zaprasza czytelnika do współtworzenia opisywanej historii poprzez sporą dowolność w kolejności czytania kolejnych rozdziałów – przez co fabuła ewoluuje w różnych kierunkach. Pierwsze dwie części są niejako „obowiązkowe” do chronologicznego przeczytania i na tym można lekturę książki zakończyć. Jednakże trzecia – najobszerniejsza – część uruchamia owe dodatkowe rozwinięcia akcji. Sam autor we wstępie sugeruje, które rozdziały z trzeciej części wplatać w konkretne miejsca dwóch poprzednich, ale tak naprawdę powieść można czytać zupełnie dowolnie.

Ta kompozycja „gry w klasy” – skakania od rozdziału, do rozdziału ma istotne znaczenie w odbiorze utworu i zapewne w jego ogromnym sukcesie. Akcja pierwszej części toczy się w Paryżu, a drugiej w Buenos Aires. Chociaż słowo „akcja” ma tu specyficzne znaczenie. Istotą fabuły są intelektualne dyskusje młodych ludzi na metafizyczne tematy, gry słowne, budowanie skomplikowanych wielopiętrowych konstrukcji językowych. Dyskusja przeradza się zazwyczaj w kłótnie i sprzeczki przyjaciół, z których tak naprawdę niewiele dla nich wynika. Ten fakt w połączeniu z „otwartą” formą powieści sprawia, iż czytelnik jest cały czas czujny, starając się uchwycić istotę dzieła – znaleźć drugie dno. Każdy „skok” z rozdziału na następny, to niepewność, czy taka droga jest tą właściwą. Autor nie daje gotowej recepty, każdy sam powinien spróbować jej poszukać w postaciach bohaterów, którzy nie są jednoznaczni w odbiorze i pełni gotujących się w nich emocji.

Vargas Llosa i szukanie wolności

Literatura iberoamerykańska to nie tylko obraz świata i ducha Ameryki Łacińskiej. Jest to również spojrzenie okiem przybysza zza Atlantyku na kulturę europejską. Czasem z fascynacją, innym razem krytyczne, ale prawie zawsze wnoszące coś nowego, świeżego. Takim pisarzem jest Peruwiańczyk Mario Vargas Llosa, którego Nagrodę Nobla otrzymaną w 2010 roku, Akademia Szwedzka uzasadniła słowami: „za kartografię struktur władzy oraz wyraziste obrazy oporu, buntu i porażek jednostki”. Interesuje mnie tu zwłaszcza druga część przytoczonego zdania, która świetnie oddaje treść powieści Vargasa Llosy Raj tuż za rogiem.

Jest to opowieść o dwóch ważnych dla europejskiej kultury postaciach żyjących w XIX wieku. Flora Tristan, jedna z pierwszych francuskich feministek oraz Paul Gauguin, wybitny malarz – łączą ich więzy krwi, gdyż Flora była babką Paula, jednak w tym wypadku istotna jest zupełnie inna więź. Obydwoje poszukują owego tytułowego raju, który wydaje się na wyciągnięcie ręki, jednak – jak w dziecięcej zabawie polegającej na zadawaniu pytania: „czy jest tu raj?” i stałej odpowiedzi: „nie, jest tuż za rogiem” – nigdy tak naprawdę nieosiągalny. Mimo że bohaterowie żyją w różnych czasach, szukają dla siebie wolności, gdyż rzeczywistość, jaka ich otacza, nie może im tego najważniejszego daru zagwarantować. Flora szuka go nie tylko dla siebie, ale dla wszystkich kobiet i robotników, dążąc do zmiany mentalności ówczesnego społeczeństwa, w którym pewne jednostki po prostu z założenia były traktowane jako gorsze. Paul natomiast chce uciec od cywilizacji wielkiego miasta na pacyficzną wyspę, gdzie ma nadzieję znaleźć swoje miejsce bez ograniczeń i narzucanej mieszczańskiej obyczajowości. Powieść opowiada o tym, jak walczą o swoje cele i jak ich utopijne wizje muszą lec w gruzach w zderzeniu z niemożliwością odcięcia się od rzeczywistości i zmiany tego, co ona niesie.

Ameryka Łacińska zawsze na czasie

Niemal każdy kraj Ameryki Łacińskiej ma przynajmniej jednego wysokiej rangi pisarza, nad którego twórczością warto się zatrzymać. Również rozpiętość tematyczna i styl poszczególnych twórców sprawiają, że każdy jest w stanie znaleźć coś dla siebie. Z jednej strony może to być ciepła i wciągająca saga rodzinna Isabel Allende – Dom duchów, z drugiej intelektualne wędrówki prowadzone przez Jorge Luisa Borgesa po świecie bibliotek, prawdziwych i wymyślonych książek, historiach wieczności, nikczemności i snów, jak chociażby w Księdze snów.

Literatura iberoamerykańska to bogactwo nie tylko w postaci niepowtarzalnego klimatu Ameryki Łacińskiej, ale również mozaika wielu ponadczasowych tekstów o uniwersalnym przesłaniu, niezależnie gdzie i w jakim czasie się je odczytuje. Problemy zarówno jednostki, jak i społeczności dotyczą nas wszystkich, umiejętność ich wydobycia z utworu i przełożenia na własne doświadczenia sprawia, iż literatura ta jest doskonałą receptą, nie tylko na zapełnienie wolnego czasu, ale przede wszystkim na bolączki duszy w dzisiejszym świecie.

Moja winnica. Saga rodzinna w trzech częściach 1 Moja winnica. Saga rodzinna w trzech częściach Miriam Akavia
30,52 36,90
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Zielone wzgórza Afryki 1 Zielone wzgórza Afryki Ernest Hemingway
33,00 39,90
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
42 równoleżnik 1 42 równoleżnik John Dos Passos
38,79 46,90
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
W drodze 1 W drodze Andrzej John
11,17 13,50
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Bildungsroman Wyprzedaż 1 Bildungsroman Krzysztof Varga
10,34 12,50
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Lot siódmego księżyca 1 Lot siódmego księżyca Lynn Andrews
9,10 11,00
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Rok don Camilla 1 Rok don Camilla Giovannino Guareschi
24,82 30,00
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Witajcie w Murderlandzie Wyprzedaż 1 Witajcie w Murderlandzie Molay Frederique
6,90 9,99
Rabat 31% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Biesy 1 Biesy Fiodor Dostojewski
57,82 69,90
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Waleczny rycerz. Historia Williama Marshala 1 Waleczny rycerz. Historia Williama Marshala Elizabeth Chadwick
28,87 34,90
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Kraina Chichów 1 Kraina Chichów Jonathan Carroll
20,93 27,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Uśmiech Lisy Wyprzedaż 1 Uśmiech Lisy Donna Jo Napoli
9,90 34,90
Rabat 72% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Huśtawka oddechu 1 Huśtawka oddechu Herta Muller
33,00 39,90
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Spokojne czasy 1 Spokojne czasy Lizzie Doron
20,67 24,99
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Wilk stepowy 1 Wilk stepowy Hermann Hesse
24,75 33,00
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
 Misja: Encyklopedia 1 Misja: Encyklopedia Arturo Perez Reverte
33,68 44,90
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Ostatnia arystokratka 1 Ostatnia arystokratka Evzen Bocek
27,00 36,00
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Nowy wspaniały świat 1 Nowy wspaniały świat Aldous Huxley
14,99 19,99
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Stowarzyszenie umarłych poetów 1 Stowarzyszenie umarłych poetów Nancy H. Kleinbaum
17,93 23,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Sense and Sensibility. Rozważna i romantyczna 1 Sense and Sensibility. Rozważna i romantyczna Jane Austen
11,03 14,70
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Trzy siostry, trzy królowe 1 Trzy siostry, trzy królowe Philippa Gregory
39,90 42,00
Rabat 5% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Chata 1 Chata William Paul Young
26,24 34,99
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Wielkie kłamstewka 1 Wielkie kłamstewka Liane Moriarty
28,50 38,00
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Kobiety 1 Kobiety Charles Bukowski
25,50 34,00
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Syn 1 Syn Philipp Meyer
47,41 49,90
Rabat 5% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Historia pszczół Polecamy 1 Historia pszczół Maja Lunde
28,50 38,00
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Lśnij, morze Edenu Nowość 1 Lśnij, morze Edenu Andres Ibanez
37,43 49,90
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni