Koszyk 0

Elżbieta Cherezińska: piszę, by pokazać, że nasza historia jest wciągająca

Zachęcamy do zapoznania się z wywiadem z Elżbietą Cherezińską, której pasjonująca opowieść o Świętosławie, ujęta w tomy "Harda" i "Królowa", niedawno się ukazała.
W 2005 roku Elżbieta Cherezińska napisała - wspólnie z Szewachem Weissem - jego literacką biografię "Z jednej strony, z drugiej strony", trzy lata później książkę "Byłam sekretarką Rumkowskiego. Dzienniki Etki Daum", opowiadającą dzieje łódzkiego getta. W powieści "Legion" sięgnęła po historię Brygady Świętokrzyskiej, największego związku taktycznego NSZ utworzonego w sierpniu 1944 roku na Kielecczyźnie. Szczególną popularnością cieszą się książki jej autorstwa z historycznych cyklów "Północna Droga ", "Odrodzone królestwo", "Harda", porywające narracją, jędrnością postaci, urodą detali. W powieściach Elżbiety Chrezińskiej historia budzi się z martwych. To fantastyczna przygoda!

W internecie pojawiają się określenia "Cherezińska nowym Sienkiewiczem, Cherezińska nowym Kraszewskim". Co Pani o tym sądzi?

Nie znoszę takich porównań, ale co mam zrobić, skoro recenzenci je stosują? Niezręcznie się odżegnywać od wielkich pisarzy. Ja zaś uwielbiam teksty publicystyczne Kraszewskiego a nie lubię jego powieści, a moi bohaterowie są zupełnie różni od bohaterów sienkiewiczowskich.

Oddając książkę do druku, traci Pani wpływ na to, jak zostanie ona odczytana. Niektórzy próbują Pani powieści zawłaszczać, nadając im polityczne albo światopoglądowe znaczenie. Jakie emocje to w Pani wzbudza?

Mówiąc wprost: wściekam się. I szybko ze złości otrząsam. Tak to funkcjonuje, że recenzja rzadko jest literacka a częściej polityczna, jakby konieczne było “dopowiedzenie sensu” i nie można było czytać powieści historycznej bez współczesnego komentarza politycznego. Do tego, niektórzy recenzenci, oceniają bohaterów historycznych przez pryzmat współczesności, co daje dość komiczny efekt. Powieść ma bronić się sama. Akcją, bohaterami i samą opowieścią. I, dzięki Bogu, czytelnicy tej nadbudowy komentatorów nie potrzebują. Czytają i albo im się podoba, albo nie.

Pisze Pani o przedchrześcijańskiej Norwegii, dworze Mieszka I, Bolesława Chrobrego, Ottona III, o rozbiciu dzielnicowym, o walkach II wojny światowej czy getcie łódzkim. Dzieli je wiele wieków. A co łączy?

Moja fascynacja bohaterami i czasami w jakich żyli. Opowiadam o ludziach z historią w tle a nie o czasie. Ciekawi mnie człowiek w obliczu przemian jego świata.

Co Panią najbardziej fascynuje w średniowieczu?

Wielowymiarowość epoki. To niemal tysiąc lat historii Europy, czas w którym wykuwała się ona taką, jaką (z drobnymi zmianami) ją zastaliśmy. Średniowiecze to skrajności. Mistyczna pobożność i Kościół uwikłany w brutalną walkę o władzę. Święci i przeklęci. Królowie wojownicy i budowniczowie. Zderzenie chrześcijaństwa z wcześniejszymi kultami, z rodzimymi wiarami i fermentacja samego chrześcijaństwa w liczne herezje. Wykuwanie się europejskich potęg. Czasy brutalnych wojen i strzelistych katedr.

Dlaczego sięgnęła Pani po Piastów? Bo to materia dająca pole do wyobraźni? Chciała Pani tchnąć życie w postaci historyczne skamieniałe na stronach podręczników?

Och, tak! Mieszko i Chrobry w wersji szkolnej nie są w stanie porwać wyobraźni młodych ludzi. Dla nauki historii więcej zrobiłby dobry komiks z nimi w rolach głównych niż wkuwanie dat chrztu, bitew i pokojów. Nie potrafię pisać dla dzieci, więc odrabiam zaległości z ich rodzicami. Piastowie to nasza pierwsza królewska dynastia, musimy ich poznać, z ich wzlotami i upadkami, bo w Piastach - ludziach możemy się zakochać, a w postaciach z pomników nie. Fascynacja własną historią i przeszłością jest moim zdaniem najlepszym sposobem na budowanie normalnej, zdrowej dumy narodowej. To swoista szczepionka przeciw nacjonalizmowi, który karmi się poczuciem krzywdy i wybiórczo traktuje przeszłość.

W jaki sposób od strony faktograficznej przygotowuje się Pani do każdej książki?

Zupełnie normalnie. “Odrabiam lekcje” podstawowe a potem zaawansowane. Sprawdzam, gdzie są faktograficzne dziury (mamy ich wiele) i szukam, jak radzą sobie z ich interpretacją historycy. Czasami nie ma odpowiedzi na ważne pytania, nie wiemy, dlaczego władca postąpił tak a nie inaczej. Wtedy mogę interpretować samodzielnie, oczywiście, z poszanowaniem ducha epoki. Konsultuję się z historykami, pytam, dyskutujemy. Ich “nie wiem” jest często moją bramą do opowieści.

Jak przebiega sam proces tworzenia - czy na konstrukcję z faktów nakłada Pani opowieść, czy też najpierw powstaje fabuła, którą potem osadza Pani w źródłach i faktach?

Różnie. W przypadku “Północnej Drogi” (cykl nordycki) tak właśnie było. Najpierw opowieść, historia zagmatwanych losów dwóch rodzin, a potem dopiero dobranie do niej odpowiedniej scenografii i faktografii. Przy “Odrodzonym Królestwie” było odwrotnie - na szkielet faktów nałożyłam bohaterów tworząc wielogłos opowieści. Wszystko zależy od efektu jaki chcę uzyskać. W “Grze w kości” zależało mi na czystym dwugłosie Ottona III i Chrobrego, na odarciu opowieści z wszelkich dodatkowych wątków. Nic tylko dwa dwory, dwoje ludzi i to, co wiedzie ich do spotkania w roku 1000. Pisząc “Hardą - Królową” zmieniłam perspektywę początkową. Przed laty chciałam napisać powieść tylko o Świętosławie, ale ten pomysł miał wiele czasu, by się we mnie odleżeć i zrozumiałam, że jej historia jest dużo ciekawsza, gdy znamy skomplikowane kuluary, relacje między bohaterami w czasie i miejscu niedostępnym Świętosławie. Zupełnie inaczej brzmi bitwa trzech królów, gdy przyjrzymy się dwóm głównym aktorom starcia, królowi Norwegii Olavowi Tryggvasonowi i królowi Danii Svenowi Widłobrodemu w czasie poprzedzającym bitwę o kilka lat, gdy obaj wspólnie dowodzili wielką armią, która najechała Anglię. Gdy razem wygrywali.

Czy rozpoczynając książkę, ma Pani dopracowaną w każdym szczególe historię, zwroty akcji, charakterystykę postaci i ich relacje, czy też zdarza się, że Pani bohaterowie wymykają się spod kontroli, zaczynają żyć swoim życiem, niejako prowadzą Panią za "pióro"?

Dopracowany mam tylko szkielet historii i zarysy bohaterów. Dopiero gdy piszę tworzę ich relacje w tym bliskim, intymnym kontakcie i zdarza się, że wiele się w moim myśleniu zmienia. To jak z ogrodem. Można go zaprojektować a potem posadzić z planem w ręku. Ale rośliny nie zawsze będą rosły dokładnie tak, jak nam się wydawało. Czasem trzeba coś przyciąć a czasem pozwolić im rozrosnąć się i zakwitnąć, choć w planach miały być jedynie tłem dla innych.

Dlaczego nie napisała Pani zwieńczenia trylogii "Odrodzone Królestwo", o które upominają się czytelnicy?

Władysław Łokietek czekał do siedemdziesiątki na koronację, uznałam, że nie zaszkodzi mu, jeśli puści swą wielką poprzedniczkę przodem. A tak zupełnie szczerze: przysłuchiwałam się dyskusji rocznicowej wokół chrztu Polski i ona w którymś momencie zaczęła się rozpełzać w tak wielu kierunkach. Wystraszyłam się, że “po rocznicy” zostanie w nas jedynie zmęczenie tymi wszystkimi uroczystościami a zabraknie czegoś osobistego. I pomyślałam, że to czas na Świętosławę, bo w jej historii chrzest ma niebagatelne znaczenie i nie jeden a wiele wymiarów. Można się dzięki niej przyjrzeć ludziom, którzy podejmują decyzje zmiany wiary a nie tylko politykom.

Pani najnowsze powieści Harda i Królowa... Dedykuje je Pani wszystkim bezimiennym księżniczkom piastowskim. Chciała Pani - biorąc pod uwagę, że nauczana historia to przede wszystkim historia mężczyzn - przywrócić kobietom należne miejsce w naszej pamięci?

Tak. Chcę byśmy o tych dziewczynach pamiętali. To były matki naszych królów. Siostry i córki władców. Kobiety, które miały swoje marzenia i potrafiły wpływać na świat w którym żyły. A w biogramach często oznaczone są jako “NN”.

Czy mogłaby Pani scharakteryzować w kilku słowach "Pani" Świętosławę, Hardą Królową i jakie Pani wizja znajduje odzwierciedlenie w źródłach?

Zacznę od źródeł. Z dwóch głównych - kronika Thietmara i Adama z Bremy to pierwsze jest uważane za najbardziej wiarygodne (autor był rówieśnikiem Chrobrego i Świętosławy i pilnym recenzentem tego, co działo się na piastowskim dworze). To Thietmar pisze o wygnaniu przez Svena żony i o tym, iż to owa wygnana żona była matką jego synów, Knuta i Haralda a jednocześnie córką Mieszka i siostrą Bolesława (Chrobrego). Wiemy zatem, iż taka kobieta istniała, że była matką późniejszego Knuta Wielkiego i że mąż ją wygnał. Adam z Bremy uzupełnia te informacje, pisząc, iż siostra Bolesława była najpierw żoną króla Szwecji, Erika zwanego Zwycięskim, urodziła mu syna Olofa. Informację o jej losach uzupełnia źródło angielskie, biografia jej synowej, królowej Emmy - Encomium Emma Reginae, z którego czerpiemy informację, iż po śmierci króla Svena, jego synowie Knut i Harald podążyli do kraju Słowian i przywiedli z powrotem swoją matkę, która tam przebywała. Reszty dowiadujemy się z sag skandynawskich, czyli opowieści spisywanych w XII - XIII wieku, które w swoisty sposób łączą prawdę z fikcją. Sagi nazywają królową Sigridą Storradą (Dumną) - stąd powieściowa Harda. Już sam przydomek charakteryzuje dawną władczynię. To sagi łączą jej los z Olavem Tryggvasonem. Czytamy o królowej Sigridzie Storradzie która była żoną króla Szwecji Erika, matką jego syna Olofa i o jej nieugiętej postawie wobec zalotników starających się o rękę królowej wdowy. W Sadze o Olavie Tryggvasonie czytamy o jego konflikcie z królową Sigridą, który miał się złowieszczo zakończyć na wodach Oresundu. Tam też odnajdujemy niezwykłe przygody Olava, które tylko fragmentarycznie przybliżyłam w książce, mając świadomość, iż ta saga powstała z jasnym przesłaniem - kanonizacji Olava, co się zresztą nie udało. Inaczej zatem interpretuję zajście między nim a Sigridą (Świętosławą), autor sagi bowiem wybiela króla, który, jak mniema, zostanie świętym a oczernia królową. Solidnymi źródłami są kroniki angielskie z czasów walki Knuta o władzę w Anglii. Nigdy nie dowiemy się na sto procent, czy matka towarzyszyła młodemu władcy w tej rozgrywce, ale mamy wiele powodów, by się do tej wersji skłonić. Po pierwsze, synowie przypłynęli do Polski, by zabrać matkę a następnie młodszy z nich ruszył podbić Anglię. Po drugie wsparły go w tej walce wojska pierwszego syna Świętosławy, teraz już króla Szwecji, Olofa. Po trzecie, kluczem w walce o Anglię, poza sukcesami wojskowymi Duńczyków, był akt polityczny. Knut poślubił Emmę, angielską królową wdowę. Nikt lepiej niż matka nie mógł mu tego podpowiedzieć, wszak ją spotkało to samo w czasach, gdy Knuta nie było na świecie.

Skąd powieściowy pomysł na siostry Świętosławy?

Z sag skandynawskich. Tam jest opowieść o trzech córkach Mieszka (zwanego Burizleifem - twórcy sag, w dwieście lat po wydarzeniach zwykle zlewali w jedną postać Bolesława i Mieszka, można to odczytać po przebiegu historycznych zdarzeń) o imionach Astryda, Geira i Gunhilda. Astryda poślubiła jarla Jomsborga (Wolina) Sigvalda, Geira była pierwszą żoną Olava Tryggvasona a Gunhilda żoną Svena. Świętosława w źródłach duńskich czasami nazywana jest Gunhildą. Jednak inspiracją do wprowadzenia sióstr przyrodnich była opowieść o tym, jaką rolę w życiu Olava (a tym samym Świętosławy) odegrała Astryda.

To faktycznie Pani wymarzone terytorium łowieckie - Piastowie i wikingowie w jednej opowieści, i do tego bohaterka - kobieta?

Tak. A najważniejsze, że to część naszej historii!

Jaki ma Pani pogląd na temat poziomu wiedzy historycznej, szczególnie dotyczącej Polski, u przeciętnego polskiego czytelnika?

Nie mogę tego oceniać, powiem inaczej: bardzo się cieszę, gdy czytelnicy piszą do mnie, że po lekturze powieści ogarnęła ich gorączka sprawdzania, czy to możliwe, by taka historia była prawdziwa.

Czy sądzi Pani, że  Pani powieści, barwne, filmowe, pełne emocji, mogą zainteresować historią, skłaniać do refleksji? I czy to jest Pani intencją?

Piszę, by pokazać, że nasza historia jest wciągająca i pasjonująca. By odczarować ją dla ludzi, którzy nie lubili historii w szkole.

Przesłanie do czytelników?

Traktujmy przeszłość jak żywą tkankę i szukajmy w niej ludzi. Nasi królowie i królowe byli nimi. Mieli zalety i wady, jak my sami.

Rozmawiał(a): Magda Kaczyńska

1945. Wojna i pokój 1 1945. Wojna i pokój Magdalena Grzebałkowska
38,06 44,99
Rabat 15% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Zdradzona Polska. Napaść Niemiec i Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku 1 Zdradzona Polska. Napaść Niemiec i Związku Sowieckiego na Po... David G. Williamson
33,76 39,90
Rabat 15% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Wybory do I Dumy Państwowej w Królestwie Polskim i części Kraju Zachodniego. Raporty polityczne Sergiusza Wittego 1 Wybory do I Dumy Państwowej w Królestwie Polskim i części Kr... Małgorzata Dajnowicz
32,99 39,00
Rabat 15% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Pamiętnik Paryski 1918-1919. Część 2.  Kroniki polskie. tom 20 Wyprzedaż 1 Pamiętnik Paryski 1918-1919. Część 2. Kroniki polskie. tom 20 Eugeniusz Romer
4,90 19,99
Rabat 75% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Posttotalitarny autorytaryzm PRL 1956-1989. Analiza ustrojowopolityczna 1 Posttotalitarny autorytaryzm PRL 1956-1989. Analiza ustrojow... Lech Mażewski
29,40 34,00
Rabat 14% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Średniowiecze polskie i powszechne 1 Średniowiecze polskie i powszechne Marceli Handelsman
42,22 49,90
Rabat 15% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Pluton Pancerny Batalionu Zośka w Powstaniu Warszawskim 1 Pluton Pancerny Batalionu Zośka w Powstaniu Warszawskim Anna Wyganowska-Eriksson
41,45 49,00
Rabat 15% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Kolebka nawigatorów 1 Kolebka nawigatorów Karol Olgierd Borchardt
27,07 32,00
Rabat 15% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Łódź do roku 1825. Kalendarium 1 Łódź do roku 1825. Kalendarium Henryk Poselt
6,83 7,90
Rabat 14% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Dzieje kolei doliny Bystrzycy (Weistritzhalbahn). Świdnica - Jedlina Zdrój 1 Dzieje kolei doliny Bystrzycy (Weistritzhalbahn). Świdnica -... Przemysław Dominas
44,57 49,90
Rabat 11% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Koniec świata szwoleżerów. Tom 1. Czcigodni weterani Wyprzedaż 1 Koniec świata szwoleżerów. Tom 1. Czcigodni weterani Marian Brandys
13,71 49,90
Rabat 73% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Dywizjon 303 1 Dywizjon 303 Arkady Fiedler
33,84 40,00
Rabat 15% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Rynek Główny 23 Main Market Square. Historia krakowskiej księgarni 1610-2010 Wyprzedaż 1 Rynek Główny 23 Main Market Square. Historia krakowskiej ksi...
4,70 20,00
Rabat 77% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Ruda Pabianick. Echa przeszłości 1 Ruda Pabianick. Echa przeszłości Aneta Stawiszyńska
51,80 59,90
Rabat 14% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Teatry Warszawy 1939. Kronika Wyprzedaż 1 Teatry Warszawy 1939. Kronika Tomasz Mościcki
9,31 33,00
Rabat 72% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Rotmistrz Pilecki. Ochotnik do Auschwitz 1 Rotmistrz Pilecki. Ochotnik do Auschwitz Adam Cyra
29,93 39,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Igły. Polskie agentki które zmieniły historię 1 Igły. Polskie agentki które zmieniły historię Marek Łuszczyna
37,99 44,90
Rabat 15% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Historia bez cenzury 2 1 Historia bez cenzury 2 Wojciech Drewniak
33,76 39,90
Rabat 15% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Dzieje Polski. Tom 3 Królestwo zwycięskiego orła 1 Dzieje Polski. Tom 3 Królestwo zwycięskiego orła Andrzej Nowak
70,98 83,90
Rabat 15% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Czerwona zaraza 1 Czerwona zaraza Dariusz Kaliński
33,76 39,90
Rabat 15% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Boże Igrzysko. Historia Polski 1 Boże Igrzysko. Historia Polski Norman Davies
89,93 119,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Partyzanci trzech puszcz 1 Partyzanci trzech puszcz Adolf Pilch
24,68 32,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Historia bez cenzury 1 Historia bez cenzury Wojciech Drewniak
35,06 36,90
Rabat 5% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Zagłada Żydów. Studia i Materiały. Część 7 1 Zagłada Żydów. Studia i Materiały. Część 7 Praca Zbiorowa
33,75 45,00
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Dywizjon 303 1 Dywizjon 303 Arkady Fiedler
11,25 15,00
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Rzeź Woli. Zbrodnia nierozliczona 1 Rzeź Woli. Zbrodnia nierozliczona Piotr Gursztyn
33,68 44,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Życie w PRL. I strasznie, i śmiesznie 1 Życie w PRL. I strasznie, i śmiesznie Iwona Kienzler
22,43 29,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Słowianie Zachodni. Początki państwowości 1 Słowianie Zachodni. Początki państwowości Andrzej Michałek
35,53 42,00
Rabat 15% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!