Koszyk 0

Egzystencja z historią w tle – kilka spojrzeń na twórczość Milana Kundery

Często bywa tak, że to historia jest ostateczną wyrocznią, określającą doniosłość i znaczenie konkretnego dzieła czy całej twórczości danego artysty. Z perspektywy czasu łatwiej zaakceptować czyjąś „wielkość”. Nawet jeśli nie przemawia ona do nas, a często po prostu nie rozumiemy „co poeta miał na myśli” – zgadzamy się jednak z sądem historii. Większy kłopot jest, gdy mowa o twórcach współczesnych, żyjących jeszcze, ciągle piszących. Tutaj każda „wybitność” jest kontrowersyjna dla kogoś, do każdej jest cała lista zastrzeżeń. Nie inaczej sprawa ma się z pisarstwem Milana Kundery. Dla wielu wybitny albo – posługując się modnym ostatnio zwrotem – kultowy. Inni powiedzą, że zwłaszcza w powieściach efekciarski, a jeśli znaleźć tam filozofię, to raczej taką z prefiksem „pseudo”. Więc jaka jest twórczość Milana Kundery?

Fatum i groteska

Debiutancka powieść Kundery, Żart, opowiada historię czworga bohaterów osadzonych w komunistycznej rzeczywistości Czechosłowacji lat 60. Owym żartem staje się tutaj niemal cała egzystencja postaci, szczególnie Ludwika, który poprzez absurdalne zbiegi okoliczności i jeszcze bardziej absurdalne ich konsekwencje ukazuje się niczym bohater z tragedii greckiej, którego losem rządzi fatum. Jednakże w tym wypadku, w tle owej „tragedii” przez cały utwór da się słyszeć śmiech historii.

Ludwik wierzy w ideały komunistyczne, budowane od młodzieńczych lat, ale jego sposób bycia odznaczający się lekkością i dystansem do życia staje się iskrą, która pociąga za sobą szereg zdarzeń sprawiających, iż w końcu dostrzega, jak bezsensowna i groteskowa rzeczywistość go otacza. Iskrą tą miał być żart, jaki to on chciał zrobić swojej dziewczynie, wysyłając jej pocztówkę z niejednoznaczną opinią o partyjnych kolegach. Wówczas ruszyła lawina zdarzeń, pokazująca zarówno absurd systemu, jak i jednocześnie nieobliczalność sił historii, spod której ciężaru Ludwik próbuje się wydźwignąć niczym bohater Kafki. Nie udaje mu się jednak, gdyż na miejsce jednego żartu, przychodzi zaraz następny, tym razem miłosny i jeszcze bardziej groteskowy. Gdy z premedytacją chce uwieźć żonę Zemanka, przez którego został usunięty z partii i okazuje się, że... tamtemu jest to na rękę, gdyż sam zdradzał ją z inną kobietą.

To opowieść o przegranej wszystkich bohaterów, niezależnie o co walczyli. Rzeczywistość, w której przyszło im żyć, nie daje możliwości spełnienia marzeń, a gdy chce się ją oszukać, zadrwić z niej, to następuje zamiana ról i to właśnie ona śmieje się ostatnia.

Śmiech jako lekarstwo

Rzeczywistość komunistyczna Czechosłowacji jest stale widoczna w książkach Kundery pisanych przed 1990 rokiem, jednak czasem stanowi ona tło do opowieści o egzystencji i uniwersalnych problemach człowieka. Jest tak w Księdze śmiechu i zapomnienia, w której na tle radzieckiej interwencji w Czechosłowacji 1968 roku, w siedmiu częściach autor pokazuje bohaterów, stających na granicy gdzie traci się sens miłości, ideałów, wiary. Te wartości stanowią nić łączącą poszczególne opowiadania. Mamy tu historię wplątania w trójkąt miłosny, badania dwóch studentek nad własnym śmiechem, studenta starającego się zdobyć żonę rzeźnika, młodą kobietę na emigracji nieumiejącą poradzić sobie ze stratą męża. Wszystko to przeplatane niemalże eseistycznymi fragmentami o muzyce i upadku obyczajów.

W jednych opowiadaniach dominuje erotyka i filozofia, w innych czuć bardziej siłę „dziejącej się” Historii. Książka ta oddaje stan ducha epoki, współczesnych ludzi, jednocześnie dostrzegalna jest uniwersalność treści, a więc znak rozpoznawczy pisarstwa Kundery. Niezależnie od miejsca i czasu, pewne przeżycia dotykają jednostkę w każdej sytuacji. Środkiem, który człowieka może uratować, jest zachowanie równowagi, między tym, co diabelskie i anielskie. A tym jest... śmiech. Kundera pokazuje jego dwa rodzaje – właśnie Diabelski, który wynika z bezsensowności rzeczy i Anielski, stanowiący radość z otaczającej nas harmonii.

Między fikcją a rzeczywistością

„Ten, kto jest na tyle szalony, by pisać dzisiaj powieści, powinien, jeśli chce zapewnić im ochronę, pisać tak, by nie dało się ich adaptować, innymi słowy tak, by nie dało się ich opowiedzieć”. Powyższy cytat pochodzący z powieści Milana Kundery Nieśmiertelność, idealnie oddaje specyfikę tej książki. Przede wszystkim specyfikę mówienia o niej, gdyż jest to chyba jedna z najtrudniejszych do „opowiedzenia” historii, jakie stworzył czeski pisarz. Utwór ten to pierwsze dzieło Kundery oderwane od rzeczywistości komunistycznej Czechosłowacji, z akcją umieszczoną w Paryżu. „Trudność” Nieśmiertelności polega na wielości płaszczyzn, jakie można w niej dostrzec, bo mamy tu jako głównych bohaterów Francuzów, których można określić jako „współcześni”, ale także m.in. Goethego, Hemingwaya, czy... pisarza Milana Kunderę. Co więcej, ci pierwsi zdają sobie sprawę, że zostali stworzeni przez owego bohatera-narratora Kunderę, drudzy również wiedzą, że są wymysłem „jakiegoś powieściopisarza”.

Całość historii autor ujął w konwencję – rzec można – powieści popularnej, która miejscami da się czytać lekko niczym sentymentalny romans oparty na typowych dla tego rodzaju schematach fabularnych. W innym miejscu znowu zawiłość fabuły skłania do skojarzenia z kryminałem. A jednak w rzeczywistości problemy, jakie porusza Kundera, nie są banałem i tanią rozrywką „do poduszki”. Mowa jest wszak o ludzkim istnieniu, owej tytułowej nieśmiertelności, dramatach, które są uniwersalne dla człowieka niezależnie od tego, gdzie i w jakim czasie przyszło mu żyć.

Zaproszenie do rozmowy o literaturze

Milan Kundera to nie tylko powieściopisarz, ale również wybitny eseista. Rzecz można, na tyle wybitny, że niektórzy nawet wyżej stawiają tę jego część twórczości. Zdradzone testamenty to zbiór esejów, które z jednej strony nie są łatwe w odbiorze z racji wnikania przez autora w język bliski teorii literatury, a z drugiej strony... paradoksalnie to sprawia, że nie sposób wyjść spod ich wrażenia. Wyjaśnienie tego „zjawiska” jest całkiem proste. Kundera pisze o ważnych powieściach, które odcisnęły swoje piętno na kulturze europejskiej i niejako zdefiniowały tożsamość współczesnego Europejczyka. A robi to z taką wirtuozerią, rozmachem i własnym spojrzeniem na wiele kwestii, że lektura staje się pasjonującą przygodą intelektualną, otwierającą oczy na pewne kwestie i z pewnością skłaniającą do refleksji. Co istotne – refleksji, nie tylko na temat literatury, ale właśnie szeroko pojętej kultury, jaką przez wieki stworzyła Europa.

Z jednej strony mamy do czynienia z czymś na kształt akademickiego wywodu, „fachowego” mówienia o literaturze, a z drugiej wyczuwa się bliskość pisarza poprzez formę krótkich, jakby zapisanych na marginesie przemyśleń, bliskich raczej fragmentom dziennika niż wykładu. W tym wszystkim wędrujemy po twórczości Hemingwaya, Kafki, Gombrowicza. Sporo miejsca jest poświęcone analogii między literaturą i muzyką. Wszystko to tworzy obraz literackiego świata, który nie jest wytłumaczalny wprost i sam Kundera nie stawia ostatecznych rozstrzygnięć, zdając sobie sprawę z wieloaspektowości dzieł, o których mówi. Tym samym zaprasza czytelnika do podjęcia wyzwania, wejścia w ten intelektualny dialog.

Jednym z zarzutów wobec twórczości Kundery jest powtarzalność tematów, które podejmuje. Nie sposób jednak się zgodzić z takim stawianiem sprawy, przy wnikliwej lekturze jego dzieł. Tło czy ogólny zarys utworu mają w większości przypadków drugorzędne znaczenie wobec doniosłości tematu, któremu stawia czoła. Czas i Historia to pretekst do pokazania kondycji ludzkiej, zarówno pojedynczych jednostek, jak i całej współczesnej kultury w różnych jej wymiarach – kwestiach społecznych, politycznych czy artystycznych. Tym samym da się czytać Kunderę na różne sposoby, a ocenę jego wielkości, chyba najlepiej zostawić właśnie Historii.

Autor: Łukasz Kucharski

Rok don Camilla 1 Rok don Camilla Giovannino Guareschi
24,82 30,00
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Witajcie w Murderlandzie Wyprzedaż 1 Witajcie w Murderlandzie Molay Frederique
6,90 9,99
Rabat 31% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Kraina Chichów 1 Kraina Chichów Jonathan Carroll
23,08 27,90
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Wyspa skazańców Wyprzedaż 1 Wyspa skazańców Stig Dagerman
33,00 39,90
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Na Zachodzie bez zmian 1 Na Zachodzie bez zmian Erich Maria Remarque
28,04 33,90
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Uśmiech Lisy Wyprzedaż 1 Uśmiech Lisy Donna Jo Napoli
9,90 34,90
Rabat 72% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Głosy. Monologi Wyprzedaż 1 Głosy. Monologi Claudio Magris
11,70 24,90
Rabat 53% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Dziennik Bridget Jones. Dziecko Nowość 1 Dziennik Bridget Jones. Dziecko Helen Fielding
26,18 34,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Szpieg Nowość 1 Szpieg Paulo Coelho
29,52 36,90
Rabat 20% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Noc ognia Nowość 1 Noc ognia Eric-Emmanuel Schmitt
20,18 26,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Dzielnica występku Nowość 1 Dzielnica występku Mario Vargas Llosa
32,18 42,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Kiedy odszedłeś 1 Kiedy odszedłeś Jojo Moyes
29,93 39,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Muza Nowość 1 Muza Jessie Burton
36,00 48,00
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Spójrz na mnie 1 Spójrz na mnie Nicholas Sparks
29,52 36,90
Rabat 20% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Historia pszczół 1 Historia pszczół Maja Lunde
33,68 44,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Moja walka. Powieść 5 1 Moja walka. Powieść 5 Karl Ove Knausgård
41,18 54,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Światło między oceanami 1 Światło między oceanami M.L. Stedman
29,52 36,90
Rabat 20% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Sekrety Twin Peaks 1 Sekrety Twin Peaks Mark Frost
37,43 49,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Zanim się pojawiłeś 1 Zanim się pojawiłeś Jojo Moyes
27,92 34,90
Rabat 20% Dostępny Szybka wysyłka 24h!
Ósme życie (dla Brilki). Tom 2 - NO Nowość 1 Ósme życie (dla Brilki). Tom 2 - NO Nino Haratischwili
33,68 44,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka 24h!