Koszyk 0

Egzystencja z historią w tle – kilka spojrzeń na twórczość Milana Kundery

Często bywa tak, że to historia jest ostateczną wyrocznią, określającą doniosłość i znaczenie konkretnego dzieła czy całej twórczości danego artysty. Z perspektywy czasu łatwiej zaakceptować czyjąś „wielkość”. Nawet jeśli nie przemawia ona do nas, a często po prostu nie rozumiemy „co poeta miał na myśli” – zgadzamy się jednak z sądem historii. Większy kłopot jest, gdy mowa o twórcach współczesnych, żyjących jeszcze, ciągle piszących. Tutaj każda „wybitność” jest kontrowersyjna dla kogoś, do każdej jest cała lista zastrzeżeń. Nie inaczej sprawa ma się z pisarstwem Milana Kundery. Dla wielu wybitny albo – posługując się modnym ostatnio zwrotem – kultowy. Inni powiedzą, że zwłaszcza w powieściach efekciarski, a jeśli znaleźć tam filozofię, to raczej taką z prefiksem „pseudo”. Więc jaka jest twórczość Milana Kundery?

Fatum i groteska

Debiutancka powieść Kundery, Żart, opowiada historię czworga bohaterów osadzonych w komunistycznej rzeczywistości Czechosłowacji lat 60. Owym żartem staje się tutaj niemal cała egzystencja postaci, szczególnie Ludwika, który poprzez absurdalne zbiegi okoliczności i jeszcze bardziej absurdalne ich konsekwencje ukazuje się niczym bohater z tragedii greckiej, którego losem rządzi fatum. Jednakże w tym wypadku, w tle owej „tragedii” przez cały utwór da się słyszeć śmiech historii.

Ludwik wierzy w ideały komunistyczne, budowane od młodzieńczych lat, ale jego sposób bycia odznaczający się lekkością i dystansem do życia staje się iskrą, która pociąga za sobą szereg zdarzeń sprawiających, iż w końcu dostrzega, jak bezsensowna i groteskowa rzeczywistość go otacza. Iskrą tą miał być żart, jaki to on chciał zrobić swojej dziewczynie, wysyłając jej pocztówkę z niejednoznaczną opinią o partyjnych kolegach. Wówczas ruszyła lawina zdarzeń, pokazująca zarówno absurd systemu, jak i jednocześnie nieobliczalność sił historii, spod której ciężaru Ludwik próbuje się wydźwignąć niczym bohater Kafki. Nie udaje mu się jednak, gdyż na miejsce jednego żartu, przychodzi zaraz następny, tym razem miłosny i jeszcze bardziej groteskowy. Gdy z premedytacją chce uwieźć żonę Zemanka, przez którego został usunięty z partii i okazuje się, że... tamtemu jest to na rękę, gdyż sam zdradzał ją z inną kobietą.

To opowieść o przegranej wszystkich bohaterów, niezależnie o co walczyli. Rzeczywistość, w której przyszło im żyć, nie daje możliwości spełnienia marzeń, a gdy chce się ją oszukać, zadrwić z niej, to następuje zamiana ról i to właśnie ona śmieje się ostatnia.

Śmiech jako lekarstwo

Rzeczywistość komunistyczna Czechosłowacji jest stale widoczna w książkach Kundery pisanych przed 1990 rokiem, jednak czasem stanowi ona tło do opowieści o egzystencji i uniwersalnych problemach człowieka. Jest tak w Księdze śmiechu i zapomnienia, w której na tle radzieckiej interwencji w Czechosłowacji 1968 roku, w siedmiu częściach autor pokazuje bohaterów, stających na granicy gdzie traci się sens miłości, ideałów, wiary. Te wartości stanowią nić łączącą poszczególne opowiadania. Mamy tu historię wplątania w trójkąt miłosny, badania dwóch studentek nad własnym śmiechem, studenta starającego się zdobyć żonę rzeźnika, młodą kobietę na emigracji nieumiejącą poradzić sobie ze stratą męża. Wszystko to przeplatane niemalże eseistycznymi fragmentami o muzyce i upadku obyczajów.

W jednych opowiadaniach dominuje erotyka i filozofia, w innych czuć bardziej siłę „dziejącej się” Historii. Książka ta oddaje stan ducha epoki, współczesnych ludzi, jednocześnie dostrzegalna jest uniwersalność treści, a więc znak rozpoznawczy pisarstwa Kundery. Niezależnie od miejsca i czasu, pewne przeżycia dotykają jednostkę w każdej sytuacji. Środkiem, który człowieka może uratować, jest zachowanie równowagi, między tym, co diabelskie i anielskie. A tym jest... śmiech. Kundera pokazuje jego dwa rodzaje – właśnie Diabelski, który wynika z bezsensowności rzeczy i Anielski, stanowiący radość z otaczającej nas harmonii.

Między fikcją a rzeczywistością

„Ten, kto jest na tyle szalony, by pisać dzisiaj powieści, powinien, jeśli chce zapewnić im ochronę, pisać tak, by nie dało się ich adaptować, innymi słowy tak, by nie dało się ich opowiedzieć”. Powyższy cytat pochodzący z powieści Milana Kundery Nieśmiertelność, idealnie oddaje specyfikę tej książki. Przede wszystkim specyfikę mówienia o niej, gdyż jest to chyba jedna z najtrudniejszych do „opowiedzenia” historii, jakie stworzył czeski pisarz. Utwór ten to pierwsze dzieło Kundery oderwane od rzeczywistości komunistycznej Czechosłowacji, z akcją umieszczoną w Paryżu. „Trudność” Nieśmiertelności polega na wielości płaszczyzn, jakie można w niej dostrzec, bo mamy tu jako głównych bohaterów Francuzów, których można określić jako „współcześni”, ale także m.in. Goethego, Hemingwaya, czy... pisarza Milana Kunderę. Co więcej, ci pierwsi zdają sobie sprawę, że zostali stworzeni przez owego bohatera-narratora Kunderę, drudzy również wiedzą, że są wymysłem „jakiegoś powieściopisarza”.

Całość historii autor ujął w konwencję – rzec można – powieści popularnej, która miejscami da się czytać lekko niczym sentymentalny romans oparty na typowych dla tego rodzaju schematach fabularnych. W innym miejscu znowu zawiłość fabuły skłania do skojarzenia z kryminałem. A jednak w rzeczywistości problemy, jakie porusza Kundera, nie są banałem i tanią rozrywką „do poduszki”. Mowa jest wszak o ludzkim istnieniu, owej tytułowej nieśmiertelności, dramatach, które są uniwersalne dla człowieka niezależnie od tego, gdzie i w jakim czasie przyszło mu żyć.

Zaproszenie do rozmowy o literaturze

Milan Kundera to nie tylko powieściopisarz, ale również wybitny eseista. Rzecz można, na tyle wybitny, że niektórzy nawet wyżej stawiają tę jego część twórczości. Zdradzone testamenty to zbiór esejów, które z jednej strony nie są łatwe w odbiorze z racji wnikania przez autora w język bliski teorii literatury, a z drugiej strony... paradoksalnie to sprawia, że nie sposób wyjść spod ich wrażenia. Wyjaśnienie tego „zjawiska” jest całkiem proste. Kundera pisze o ważnych powieściach, które odcisnęły swoje piętno na kulturze europejskiej i niejako zdefiniowały tożsamość współczesnego Europejczyka. A robi to z taką wirtuozerią, rozmachem i własnym spojrzeniem na wiele kwestii, że lektura staje się pasjonującą przygodą intelektualną, otwierającą oczy na pewne kwestie i z pewnością skłaniającą do refleksji. Co istotne – refleksji, nie tylko na temat literatury, ale właśnie szeroko pojętej kultury, jaką przez wieki stworzyła Europa.

Z jednej strony mamy do czynienia z czymś na kształt akademickiego wywodu, „fachowego” mówienia o literaturze, a z drugiej wyczuwa się bliskość pisarza poprzez formę krótkich, jakby zapisanych na marginesie przemyśleń, bliskich raczej fragmentom dziennika niż wykładu. W tym wszystkim wędrujemy po twórczości Hemingwaya, Kafki, Gombrowicza. Sporo miejsca jest poświęcone analogii między literaturą i muzyką. Wszystko to tworzy obraz literackiego świata, który nie jest wytłumaczalny wprost i sam Kundera nie stawia ostatecznych rozstrzygnięć, zdając sobie sprawę z wieloaspektowości dzieł, o których mówi. Tym samym zaprasza czytelnika do podjęcia wyzwania, wejścia w ten intelektualny dialog.

Jednym z zarzutów wobec twórczości Kundery jest powtarzalność tematów, które podejmuje. Nie sposób jednak się zgodzić z takim stawianiem sprawy, przy wnikliwej lekturze jego dzieł. Tło czy ogólny zarys utworu mają w większości przypadków drugorzędne znaczenie wobec doniosłości tematu, któremu stawia czoła. Czas i Historia to pretekst do pokazania kondycji ludzkiej, zarówno pojedynczych jednostek, jak i całej współczesnej kultury w różnych jej wymiarach – kwestiach społecznych, politycznych czy artystycznych. Tym samym da się czytać Kunderę na różne sposoby, a ocenę jego wielkości, chyba najlepiej zostawić właśnie Historii.

Autor: Łukasz Kucharski

Mały Książę 1 Mały Książę
18,32 21,90
Rabat 16% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Kula i krzyż (CD) 1 Kula i krzyż (CD) Gilbert Keith Chesterton
23,72 29,00
Rabat 18% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Jedz módl się kochaj (CD) 1 Jedz módl się kochaj (CD) Elizabeth Gilbert
24,45 29,90
Rabat 18% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Dżuma (CD MP3) 1 Dżuma (CD MP3) Albert Camus
20,36 24,90
Rabat 18% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Doktor Jekyll i pan Hyde 1 Doktor Jekyll i pan Hyde Robert Louis Stevenson
9,84 11,90
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Cicho sza 1 Cicho sza Lisa Scottoline
33,44 38,00
Rabat 12% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Zaprzysiężeni. Smoczy łeb 1 Zaprzysiężeni. Smoczy łeb Robert Low
35,11 39,90
Rabat 12% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Uratuj mnie 1 Uratuj mnie Guillaume Musso
29,04 33,00
Rabat 12% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Tajemnice zamku 1 Tajemnice zamku Lucinda Riley
31,68 36,00
Rabat 12% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
7 lat później... 1 7 lat później... Guillaume Musso
29,92 34,00
Rabat 12% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Wrócę po Ciebie 1 Wrócę po Ciebie Guillaume Musso
29,92 34,00
Rabat 12% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Rok don Camilla 1 Rok don Camilla Giovannino Guareschi
24,82 30,00
Rabat 17% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Witajcie w Murderlandzie Wyprzedaż 1 Witajcie w Murderlandzie Molay Frederique
6,90 9,99
Rabat 31% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Biesy 1 Biesy Fiodor Dostojewski
61,51 69,90
Rabat 12% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Dziedzictwo rodu Poldarków. Fala gniewu Nowość 1 Dziedzictwo rodu Poldarków. Fala gniewu Winston Graham
26,24 34,99
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
Był sobie pies 1 Był sobie pies W. Bruce Cameron
35,11 39,90
Rabat 12% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Tulipanowa gorączka 1 Tulipanowa gorączka Deborah Moggach
24,68 32,90
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Dziesięć płytkich oddechów 1 Dziesięć płytkich oddechów K.A. Tucker
29,93 39,90
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Zanim się pojawiłeś 1 Zanim się pojawiłeś Jojo Moyes
27,92 34,90
Rabat 20% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Wilk stepowy 1 Wilk stepowy Hermann Hesse
28,95 33,00
Rabat 12% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Obca 1 Obca Diana Gabaldon
27,21 32,90
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Byłam służącą w arabskich pałacach 1 Byłam służącą w arabskich pałacach Laila Shukri
28,95 35,00
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Światło, którego nie widać 1 Światło, którego nie widać Anthony Doerr
35,19 39,99
Rabat 12% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Syn 1 Syn Philipp Meyer
41,28 49,90
Rabat 17% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Złodziejka książek 1 Złodziejka książek Markus Zusak
29,93 39,90
Rabat 25% Dostępny Szybka wysyłka od 24h!
O czym mówię, kiedy mówię o bieganiu 1 O czym mówię, kiedy mówię o bieganiu Haruki Murakami
18,74 24,99
Rabat 25% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni
Na ratunek 1 Na ratunek Nicholas Sparks
29,57 33,60
Rabat 12% Dostępny Wysyłamy w 3-6 dni